Jo Earp – Biên tập viên tờ Teacher Australia | Đoàn Hà Thu dịch

Bài đăng trên Dạy và học số 7, tháng 2 năm 2019

Các cách bố trí chỗ ngồi trong lớp học có ảnh hưởng như thế nào đến tinh thần học tập của học sinh? Không gian học tập trong lớp học sẽ tiết lộ điều gì trong triết lý giảng dạy? Liệu các thầy cô nên chọn chỗ ngồi cho học sinh hay để học sinh tự chọn chỗ ngồi cho chính mình? Trong bài viết ngày hôm nay, chúng ta sẽ cùng tìm câu trả lời cho những câu hỏi trên dưới góc nhìn nghiên cứu khoa học. 

Các không gian học tập có thể được thiết kế đa dạng, muôn hình vạn trạng. Đó có thể là một căn phòng hình chữ nhật có sức chứa tới 30 học sinh, với cửa chính để ngăn cách và cửa sổ để quan sát ngoại quan; hay một không gian mở, linh hoạt thiết kế bằng các bức tường di động có thể khép/gập, nơi dành cho các nhóm học sinh cùng kết nối. Không gian học tập bao gồm các khoảng không gian ngoài trời, trong nhà, các khu vực chuyên dụng dành riêng cho môn học và các phòng đa năng dành cho mọi hoạt động trong trường học.

Là một giáo viên, bạn thường không có cơ hội được lựa chọn phòng học của riêng mình. Tuy nhiên, với những điều kiện sẵn có, bạn hoàn toàn có thể thay đổi bố cục không gian trong lớp học. Thực tế là, sau khi sắp xếp vị trí bàn học, khu vực thực hành, và một vài bố trí khác (một số thầy cô giáo thậm chí sử dụng các quả bóng luyện tập thể dục), giáo viên sẽ phải nghĩ ngay đến việc bố trí chỗ ngồi cho học sinh.

Một phòng học cần hỗ trợ cho cả việc dạy và học

Giáo viên sẽ cần tìm câu trả lời cho các câu hỏi: Sẽ dạy học như thế nào, tổ chức hoạt động học tập gì và mục tiêu của tiết học là gì? 40 năm trước, Robert Sommer – nhà tâm lý học về không gian và môi trường người Hoa Kỳ – đã nhận định về việc lựa chọn bố cục của một không gian học tập: “Cách bố trí lớp học phản ánh triết lý giáo dục của mỗi giáo viên.. Mỗi thầy/cô giáo nên biết cách sắp xếp bàn ghế một cách hợp lý để phù hợp với mục tiêu của bài giảng. Không bao giờ có duy nhất một bố cục lý tưởng cho tất cả các hoạt động học tập.” (Sommer, 19877). Ví dụ như: kiểu xếp bàn truyền thống theo hàng và dãy thể hiện triết lý “ngồi nghe giảng”; khi hoạt động nhóm, học sinh sử dụng bàn ghép theo từng cụm là tốt nhất. Trong trường hợp giáo viên cần có nhiều khoảng không gian để sử dụng một số dụng cụ cho các môn đặc thù (ví dụ như sử dụng hình khối – phương pháp cuisenaire rods – để hỗ trợ cho môn toán) các bàn dài sẽ được ưu tiên sử dụng.

Bố trí không gian lớp học khoa học sẽ khuyến khích học sinh tham gia vào bài học?

Một nghiên cứu được triển khai trên đối tượng là học sinh lớp 4 tại Đức (Marx, Fuhrer & Hartig, 1999) có câu hỏi nghiên cứu là “liệu các cách bố trí chỗ ngồi khác nhau có dẫn đến việc học sinh đặt nhiều câu hỏi hơn không?” Các nhà nghiên cứu đã quan sát 53 tiết học (tiếng Đức và Toán) trong tám tuần và giáo viên luôn xuất hiện ở phía trước học sinh (hoặc ngồi ở ghế hoặc đứng trước lớp).

Các nhà nghiên cứu đã thử nghiệm hai cách sắp xếp chỗ ngồi khác nhau: truyền thống theo hàng theo lối và theo hình bán nguyệt. Kết quả cho thấy rằng việc xếp bàn ghế theo hình bán nguyệt khuyến khích học sinh tích cực đặt câu hỏi hơn là ngồi theo hàng. Có một điều thú vị là các nhà nghiên cứu đã phát hiện ra hai “vùng hoạt động tích cực” ở cả hai cách bố trí chỗ ngồi: một vùng có hình chữ T và một vùng tam giác. Học sinh ở hai vùng này (thực chất chỗ ngồi của chúng ở vị trí trung tâm hơn) thường đặt nhiều câu hỏi hơn trong mỗi tiết học. Nghiên cứu chỉ ra rằng, việc sắp xếp chỗ ngồi theo hình bán nguyệt ở trường tiểu học “có thể sẽ tạo cơ hội bình đẳng  cho tất cả học sinh trong lớp” nhưng các nhà khoa học cũng khuyến cáo rằng yếu tố chỗ ngồi chỉ là một phần, việc học sinh tích cực tham gia lớp học phụ thuộc lớn vào tính cách và phong cách giảng dạy của giáo viên.

Theo nghiên cứu của Fernandes, Huang & Rinaldo vào năm 2011, việc tham gia vào bài học là rất có lợi cho học sinh. “Tích cực tham gia vào bài học trên lớn có liên hệ mật thiết với việc sản sinh và phát triển các năng lực tư duy bậc cao, và hình thức này mang lại cho học sinh một môi trường khác biệt thúc đẩy trải nghiệm học tập tích cực và hiệu quả…”

Nhìn từ góc độ và quan điểm của học sinh

Khi xem phim hay xem một sự kiện thể thao, ngay khi ngồi vào ghế, bạn nhanh chóng nhận ra “điểm mù” che khuất tầm nhìn của mình. Hoặc (thông thường 5 phút trước khi chương trình bắt đầu), một người “khổng lồ” nào đó  ngồi vào vị trí ngay phía trước bạn.

Trong lớp học, nếu bàn ghế được chia theo từng cụm để học sinh ngồi theo nhóm, giáo viên khó tránh khỏi tình huống có một hoặc hai học sinh quay lưng vào bảng. Trường hợp này rất khó có thể giải quyết một cách triệt để – trừ khi không gian học tập rất rộng – và có rất nhiều vấn đề khác cần phải cân nhắc trong việc bố trí lớp học.

Sommer lập luận rằng, không gian lớp học không phải là một khối đồng nhất, mà là tập hợp của nhiều môi trường nhỏ kết hợp lại. Trong một căn phòng, có thể có khu vực nhận được nhiều ánh sáng tốt hơn các khu vực khác, các khu vực quanh cửa sổ thường sẽ lạnh hơn, và đôi khi chỗ ngồi gần tấm sưởi sẽ quá ấm áp. Tầm nhìn lên tấm bảng đen ở mỗi chỗ ngồi trong lớp học chắc chắn khác nhau đáng kể bởi ảnh hưởng từ hệ thống đèn trần. 

Mặc dù ra đời từ những năm 1970, nhận định này vẫn có giá trị cho đến ngày nay. Máy tính cá nhân, bảng điện tử thông minh, hệ thống đèn trần và cửa sổ đề có thể gây ra ảnh hưởng đến lớp học, và còn nhiều hơn thế nữa. Sommer bổ sung thêm rằng: “Một vài học sinh có thể có tư duy khái quát (outside view), nhưng những người khác thì không. Có những giáo viên đã giảng dạy trong cùng một căn phòng nhiều năm trời nhưng không phát hiện ra rằng các học sinh ngồi ở khu vực góc phần tư của căn phòng sẽ gặp khó khăn khi nhìn lên bảng đen hoặc biểu đồ. Cũng có thể học sinh ngồi ở các hàng ghế sau gặp rào cản khi nhìn lên bảng đen phía trước, chẳng hạn, do phía trước là một học sinh khá cao.

Lần cuối bạn nhìn mọi thứ từ góc độ của học sinh là khi nào? Bạn đã bao giờ đặt mình vào vị trí của chúng (trong trường hợp này là chỗ ngồi) hay thậm chí xác nhận với từng học sinh rằng liệu chúng có thể nhìn và nghe rõ bài giảng?

Bố trí ai ngồi chỗ nào

Ở các trường tiểu học, thông thường, giáo viên sẽ là người quyết định chỗ ngồi của học sinh. Lên cấp hai, khi mà giáo viên không dạy tại một lớp hầu hết thời gian trong ngày, một vài người sẽ vui vẻ để học sinh tự lựa chọn chỗ ngồi trước khi bắt đầu tiết học.

Fernandes, Huang & Rinaldo (2011) cho rằng việc bố trí chỗ ngồi dựa theo từng hoạt động học tập sẽ tốt hơn cho học sinh. Khi học sinh có thể tự do chọn chỗ ngồi, những người ngồi ở hàng đầu sẽ có trải nghiệm học tập khác với những bạn ngồi phía cuối lớp học. Việc để học sinh tự do chọn chỗ ngồi cũng có thể dẫn đến việc có một số bạn chọn được chỗ ngồi tốt hơn so với các những học sinh khác. “Những học sinh đến lớp đầu tiên có thể chọn được chỗ ngồi ưng ý trước; vì thế, những học sinh đến sau buộc phải lựa chọn những vị trí không mong muốn…”

Khi lựa chọn chỗ ngồi cho học sinh, giáo viên cần chú ý đến học sinh của mình, ví dụ xem xét bố cục lớp học cho một hoạt động nhóm trong đó cần sự tham gia của một vài học sinh cụ thể, hay sắp xếp dựa trên năng lực (ví dụ, nhóm những học sinh cùng khả năng hay ghép bàn để khuyến khích học sinh hỗ trợ lẫn nhau), hoặc mục đích của giáo viên nhằm quản lý hành vi trong lớp học (ví dụ, để một khoảng không gian trống giữa một vài học sinh, hoặc đưa một số học sinh ngồi gần bàn giáo viên).

Một nghiên cứu gần đây ở Hà Lan phân tích đồng thời những bố cục chỗ ngồi khác nhau trong trường tiểu học và những yếu tố mà giáo viên quan tâm khi sắp xếp chỗ ngồi cho học sinh (Gremmen, van den Berg, Segers, & Cillessen, 2016). Các nhà khoa học cho biết, giáo viên đã phải suy nghĩ về việc bố trí chỗ ngồi cho học sinh ở đâu và như thế nào . Đây là một quyết định quan trọng, vì sơ đồ lớp học sẽ ảnh hưởng đến không khí lớp học và mối quan hệ giữa các học sinh …”

[Giáo viên] quyết định ai ngồi gần ai, sẽ tiếp xúc và tương tác nhiều với ai trong suốt ngày học. Điều không may là, quản lý lớp học qua phương thức này hiếm khi được đưa ra trong các buổi đào tạo giáo viên, mặc dù thiết kế không gian lớp học đã được chứng minh là có vai trò quan trọng đối với sự phát triển về kiến thức học thuật và năng lực xã hội của học sinh.

Trong nghiên cứu này, khi được hỏi về những lý do dẫn đến quyết định bố trí chỗ ngồi, 50 giáo viên đề cập đến từ 2 cho đến 19 yếu tố tác động đến sơ đồ lớp học – phần lớn trong số đó là lý do học thuật (chiếm 31%) nhưng 17% liên quan đến việc quản lý lớp học. Gần một nửa giáo viên (48%) chọn chia học sinh ra thành từng nhóm nhỏ, 40% chọn cách sắp xếp lớp học theo hàng và 12% chọn các cách sắp xếp khác.

Nghiên cứu phát hiện ra rằng: “Lý do được nhắc đến nhiều nhất khi giáo viên chia học sinh thành nhóm nhỏ  là nhằm khuyến khích sự hợp tác giữa các học sinh với nhau, trong khi đó việc sắp xếp lớp theo hàng nhằm tạo ra sự yên tĩnh để học sinh có thể tập trung và học tập tốt trên lớp”. Điều thú vị là 70% giáo viên ưu tiên việc sắp xếp lớp học theo từng nhóm nhỏ nhưng trên thực tế họ lại không thường xuyên chọn cách này, đặc biệt là khi bắt đầu năm học. “Giáo viên trả lời rằng rằng họ bắt đầu bằng việc bố trí theo hàng theo lối để học sinh tập trung, và họ sẽ cố gắng sắp xếp lớp học theo nhóm sau đó.” 

Điều này đưa chúng ta trở lại gợi ý của Sommer về việc đưa ra một lựa chọn phù hợp với bản thân giáo viên và học sinh dựa trên từng hoàn cảnh và không gian cụ thể.

Các nguồn tham khảo:

Fernandes, A. C., Huang, J., & Rinaldo, V. (2011). Does where a student sits really matter? The impact of seating locations on student classroom learning. International Journal of Applied Educational Studies, 10(1), 66-77.

Gremmen, M. C., Van den Berg, Y. H., Segers, E., & Cillessen, A. H. (2016). Considerations for classroom seating arrangements and the role of teacher characteristics and beliefs. Social Psychology of Education, 19(4), 749-774.

Marx, A., Fuhrer, U., & Hartig, T. (1999). Effects of classroom seating arrangements on children’s question-asking. Learning Environments Research, 2(3), 249-263.

Sommer, R. (1977). Classroom layout. Theory into Practice, 16(3), 174-175.

Nguồn: Classroom layout – what does the research say?

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here