Tranh: Dio Andikapadrya Kautsar/Behance | CC BY-NC-ND 4.0

Richard Worzel | Ngọc Lan dịch 

Dạy&Học số 9 | Tháng 03/2019

Chủ quyền Bắc Cực đang được thảo luận trên tạp chí TEACH là một chủ đề khá thú vị, nhưng chỉ là một phần nhỏ của vấn đề lớn hơn có thể được tiếp cận từ quan điểm chính trị, kinh tế, địa chất, khí hậu, và nhiều lĩnh vực khác. Thực tế, các lĩnh vực có liên quan này và cách nhìn nhận sâu rộng sẽ tạo động lực nhiều hơn cho học sinh (và giáo viên) để theo đuổi các khía cạnh giáo dục khác nhau và không xem các môn học trong chương trình giáo dục là tách biệt. Hãy để tôi mở rộng hơn cuộc thảo luận về vấn đề chủ quyền Bắc Cực này.

Đầu tiên, lý do duy nhất cho việc chủ quyền của Bắc Cực trở thành chủ đề nóng là sự thay đổi khí hậu đang mở ra Hành lang Tây Bắc, khiến cho Bắc Cực dễ tiếp cận hơn. Khi Bắc Cực còn là một tảng băng bị cô lập và cố định, nó được coi là vùng đất hoang và chỉ được những người đã sống ở đó quan tâm. Nhưng có thể thấy rõ ràng là khí hậu Trái đất đang thay đổi, điều đó làm cho Bắc Cực đáng được chú ý hơn vì nhiều lý do. Để thấy rõ điều này, ta sẽ tập trung bàn về biến đổi khí hậu.

Có một số quan điểm khác biệt giữa các nhà khoa học, và khá nhiều điều không chắc chắn về lâu dài, nhưng nếu bạn nhìn vào những gì đang xảy ra, thì không khó để nhận thấy rằng khí hậu thực tế đang thay đổi. Có thể thấy những thay đổi rõ rệt, từ hiện tượng lạnh cực đoan và tuyết rơi bất thường ở Anh và Bắc Âu, hay sự ấm lên và lạnh đi liên tục ở Nam Cực, đến sự tan chảy của những tảng băng vĩnh cửu ở vùng Bắc Cực thuộc Canada. Những người bác bỏ thuyết biến đổi khí hậu sẽ nói rằng còn quá sớm để biết liệu có bất cứ điều gì xảy ra hay không, và rằng ngay cả khi có điều gì đó xảy ra thì cũng không có gì lạ vì khí hậu vẫn luôn thay đổi một cách tự nhiên.

Nhưng hãy tạm thời bỏ qua những tranh cãi mà giả sử rằng biến đổi khí hậu đang xảy và ra và hiện tại đã quá muộn để ngăn chặn nó. Điều đó không có nghĩa là chúng ta không nên làm gì vì từng hành động của chúng ta làm bây giờ có thể ảnh hưởng rất nhiều đến mức độ thay đổi sau này. Hãy thử nghĩ đến khác biệt giữa hiện tượng cháy nắng nhẹ và hiện tượng say nắng có thể gây tử vong. Thử lấy ví dụ về chủ quyền Bắc cực và biến đổi khí hậu, điều tôi muốn nhấn mạnh là tại sao tương lai lại khó dự đoán đến vậy.

Theo các nhà nghiên cứu biến đổi khí hậu, nhiệt độ toàn cầu được dự đoán sẽ tăng lên 2 độ (Celsius) trong thế kỷ XXI. Điều này có nghĩa là đại dương ấm lên, mực nước biển cao hơn, một số nơi nhiều mưa hoặc hạn hán hơn bình thường, những cơn bão dữ dội hơn trong cả mùa đông và mùa hè, và những thay đổi đáng kể trong mùa sinh trưởng ở tất cả các vùng nông nghiệp. Nhưng hãy nghĩ về những biến đổi sâu xa hơn, bởi vì chúng thường không phải là những hệ quả đầu tiên, mà là những hệ quả thứ cấp, tam cấp, thậm chí xa hơn nhưng lại mang tính then chốt và quyết định.

Nếu nhìn vào Canada, biến đổi khí hậu có ý nghĩa gì với chúng ta? Đầu tiên, Hành lang Tây Bắc được mở và trở thành con đường ngắn hơn cho các tàu đi từ châu Âu đến các thành phố ven biển của Đông Á. Nó làm gia tăng sức ép chính trị giữa Hoa Kỳ (nơi tuyên bố Hành lang Tây Bắc là tuyến đường thủy quốc tế, do đó mở cửa cho tất cả các quốc gia) và Canada (nơi tuyên bố đây là tuyến đường thủy nội địa). Vấn đề này đã làm tăng căng thẳng giữa tất cả các quốc gia ở cực Bắc (Canada, Nga, Mỹ, Đan Mạch và các quốc gia Bắc Âu khác), gây ra một cơn sốt đất để đòi hưởng tài nguyên thiên nhiên tiềm năng dưới vùng Bắc Băng Dương. Nó đặt Canada vào một vị thế địa chính trị có nhiều xung đột hơn, với những khoản thương lượng tiềm năng hơn và cả những  tình huống bất lợi tiềm ẩn mà ta chưa có sự chuẩn bị tốt.

Tiếp theo, hãy xét đến nền nông nghiệp. Những đại bình nguyên ở Canada là một vựa bánh mì lớn của thế giới. Các quốc gia đang phát triển nhanh chóng như Trung Quốc, Ấn Độ, … đang chứng kiến ​​sự gia tăng mức sống khá nhanh. Theo khuynh hướng phát triển,  nhu cầu về thực phẩm sẽ tăng lên cả về số lượng và chất lượng. Điều này khá tốt cho người nông dân Canada. Nếu khí hậu ở Canada ấm lên, người dân có thể kéo dài thời gian mùa vụ, điều đó làm cho cây trồng phát triển tốt hơn và được mở rộng phạm vi gieo trồng.

Tuy nhiên, điều này không hẳn là hoàn toàn có lợi. Đầu tiên, biến đổi khí hậu cũng có thể làm biến đổi quy luật mưa và tuyết. Những bình nguyên là đất nông nghiệp cận biên vì chúng khá khô cằn. Đất này chỉ cung cấp đủ độ ẩm vào một số thời điểm thích hợp trong năm để mang lại năng suất cho cây trồng. Nếu quy luật mưa thay đổi, năng suất không những không tăng, mà còn có thể giảm đi. Ví dụ, vào năm 2010, trời mưa to và nhiều vào đầu mùa xuân đã khiến cho mặt đất ở một số nơi trên bình nguyên quá mềm và ẩm ướt, làm chết cây lương thực, dẫn đến sản lượng thu hoạch sụt giảm, hoặc thậm chí có nơi hoàn toàn mất mùa.

Khí hậu ấm lên cũng đồng nghĩa với nhiều sâu bệnh. Mùa đông ít khắc nghiệt hơn, côn trùng sinh sôi nhanh, kèm theo côn trùng mới từ vùng khí hậu ấm khác di chuyển đến và khó tiêu diệt hơn. Nhiệt độ ấm lên còn đi đôi với nhiều bệnh thực vật, ký sinh trùng và bệnh nấm. Một lần nữa, vấn đề lại càng phức tạp hơn.

Tăng sản lượng cây trồng sẽ dẫn đến sự gia tăng cạnh tranh và có thể gây ra xung đột cho chính trị Canada, khiến người dân và các tỉnh nông nghiệp chịu sức ép về giá cả từ người tiêu dùng và các tỉnh tiêu thụ.

Trong khi đó, những người sống ở vùng cao của Bắc cực có thể phải rời bỏ nhà của họ. Băng vĩnh cửu đang tan chảy ở nhiều nơi. Những con đường băng quan trọng để tiếp tế cho các cộng đồng phía bắc vào mùa đông đang có xu hướng tan băng sớm hơn và đóng băng muộn hơn. Điều này có nghĩa là nguồn cung cấp cho vùng phía bắc trước khi người dân bị cô lập trong mùa xuân và hè ngày càng giảm. Liệu rằng người dân miền nam với lịch sử đã nhiều năm phớt lờ miền bắc Canada có sẵn lòng giúp đỡ họ? Liệu chủ quyền Bắc Cực có phải chỉ dành cho quan hệ quốc tế? Rõ ràng một lần nữa, một vấn đề chính trị sẽ phát sinh từ một vấn đề khí hậu.

Mực nước tăng sẽ ảnh hưởng ra sao đến bờ biển Canada như ở St. John, Halifax, Vancouver và Victoria? Ở Bờ Tây, nơi vốn tiềm ẩn nguy cơ động đất, liệu mực nước biển dâng cao có gây ra ảnh hưởng lớn hơn tới các đứt gãy ngầm dưới biển, dẫn đến động đất với số lượng nhiều và quy mô lớn hơn không?

Nói về đại dương, đại dương ấm hơn có nhiều vấn đề. Có thể bão sẽ xuất hiện ít hơn, nhưng quy mô những cơn bão sẽ nghiêm trọng hơn, gây thiệt hại cho các cộng đồng ven biển nặng nề hơn (bao gồm các tỉnh Đại Tây Dương, như đã xảy ra vào năm 2010). Nhiệt độ đại dương cao hơn cũng có nghĩa rằng các rặng san hô đang chết dần và những rặng mới đang hình thành ở những nơi cách xa xích đạo. Thậm chí có thể hiểu là chuỗi thức ăn trong đại dương bị phá vỡ, điều này thực sự ảnh hưởng trầm trọng đối với tất cả sự sống trên Trái đất. (Chúng ta thực sự không biết.)

Đại dương nóng lên cũng có nghĩa Vương quốc Anh và Bắc Âu quay trở về nguyên trạng khí hậu nơi này. Lưu ý rằng London gần như có cùng vĩ độ với vịnh James và nếu không có hiệu ứng ấm lên của dòng hải lưu Gulf Stream, nó sẽ lạnh hơn nhiều. Nhưng sông băng Greenland tan chảy, và tảng băng Bắc Cực đang biến mất nhanh chóng tạo ra lượng lớn nước ngọt lạnh đổ xuống eo biển Labrador vào Bắc Đại Tây Dương, làm chậm và loãng dòng chảy của dòng hải lưu. Không chắc rằng đây là nguyên nhân gây ra mùa đông lạnh hơn và tuyết rơi nhiều hơn ở châu Âu gần đây, nhưng nó cũng có thể là một yếu tố góp phần. Lịch sử địa chất cho thấy dòng hải lưu Gulf Stream bị gián đoạn lần trước đã tạo ra những thay đổi đáng kể trong khí hậu của Bắc Âu.

Hiện tại, nếu khí hậu của Vương quốc Anh và Bắc Âu trở nên lạnh hơn, hãy nghĩ xem điều đó sẽ làm cho nền kinh tế và chính trị của các quốc gia này và của thế giới thay đổi mạnh mẽ như thế nào?

Nhưng giả thuyết cuối cùng tôi muốn đề cập là biến đổi khí hậu cực đoan. Có một số ý kiến ​​cho rằng kỷ băng hà cuối cùng của khoảng 12.000 năm trước được kích hoạt bởi sự nóng lên toàn cầu. Một số nhà địa chất tin rằng các mô hình biến đổi khí hậu mà chúng ta đang thấy hiện nay giống với các mô hình hai kỷ băng hà gần đây nhất. Giả sử sự thay đổi khí hậu dẫn đến hiệu ứng domino khiến chúng ta rơi vào thời kỳ băng hà khác, hậu quả sẽ nghiêm trọng hơn nhiều so với sự nóng lên toàn cầu.

Khi nhìn ở điểm cao nhất của kỷ băng hà cuối cùng, hầu hết Canada nằm dưới ba ki-lô-mét băng trở lên, nó sẽ gần như không có trên bản đồ. May thay, quan điểm này chỉ mới được một số ít người đặt ra, và chỉ được cho là một khả năng vô cùng thấp. Còn nhiều điều hơn nữa mà ta có thể suy ngẫm về những hậu quả có lợi hoặc bất lợi của biến đổi khí hậu. Chủ quyền Bắc Cực là một trong số đó, nhưng còn hệ quả khác nữa. Tuy vậy, khám phá chủ đề này rõ ràng là một minh chứng chứng tỏ rằng: với bất kì vấn đề nào, việc tìm hiểu về thế giới thực không chỉ dừng lại ở việc xem nó trong các hộp nhỏ và tách biệt, mà cần kết nối chúng để có cái nhìn sâu và rộng hơn. Điều này mới khiến chủ đề tìm hiểu trở nên thực sự hấp dẫn.

Richard Worzel là một chủ soái của thuyết vị lai ở Canada, và là một trong những diễn giả có tỉ lệ yêu cầu cao nhất trong lĩnh vực thương mại ở quốc gia này. Ông tình nguyện dành thời gian trong khả năng có thể của mình để nói chuyện miễn phí với đối tượng học sinh trung học. Liên lạc với ông qua email tại [email protected]

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here