Tranh: Tomasz Woźniakowski/Behance | CC BY-NC-ND 4.0

Linda Flanagan | Đức Huy dịch

Dạy&Học số 32 | Tháng 02/2021

Khi Sophie Huttner 16 tuổi, cô ấy đã được tiếp xúc với một nan đề đạo đức. Lớp học nhỏ của cô khi ấy tại Trường Kent Place ở New Jersey đang thảo luận về một nghiên cứu trường hợp liên quan đến một người phụ nữ đang nghĩ tới việc rời bỏ người chồng tàn tật của mình; việc chăm sóc cho những vết thương của anh ấy đang nuốt chửng từng giây từng phút của người phụ nữ và tình cảm vợ chồng dành cho nhau đã phai nhạt. Liệu có sai về mặt đạo đức khi cô chọn rời bỏ anh ấy?

Huttner chia sẻ: “Câu chuyện đó đã khiến tôi nhận ra rằng giá trị về quyền tự quyết của cá nhân thường sẽ xung đột với các giá trị khác mà tôi cũng cho là quan trọng, như lòng trung thành/thuỷ chung hay sự chính trực”. Vào thời điểm đó, Huttner cũng đang bắt đầu mối quan hệ nghiêm túc đầu tiên của mình. Câu chuyện này và những thảo luận sau đó chạm tới chính những câu hỏi mà cô học sinh 16 tuổi đang băn khoăn trong cuộc sống cá nhân của mình. 

Việc tạo ra không gian cho trẻ em và thanh thiếu niên khám phá những tình huống khó xử về đạo đức sẽ đem lại ảnh hưởng lớn đối với học sinh” – Jana M. Lone, giám đốc Trung tâm Triết học dành cho Trẻ em tại Đại học Washington, nơi mang đến những bài học nhập môn Triết học cho học sinh ở khu vực Seattle, cho biết. Trọng tâm của giáo dục đạo đức là dạy trẻ các kỹ năng để đưa ra quyết định đúng đắn: tìm kiếm và đánh giá các giả định của mình, tìm hiểu lý do đằng sau những giả định đó, kiểm tra mà không gây ảnh hưởng đến ý kiến ​​của người khác và đưa ra quyết định một cách tự tin.

Lone nhận định rằng ngày càng có nhiều nhu cầu đối với nội dung đào tạo này. Thanh thiếu niên và trẻ em nhận ra rằng chúng đang sống trong một thế giới rạn nứt và điều đó khiến chúng trở nên lo âu hơn.

Mặc dù vậy, các tiết học đạo đức hầu như vẫn vắng mặt trong nhà trường. Ngoài ra, quyền tự do của giáo viên để tham gia vào các cuộc trò chuyện trên phạm vi rộng và có thể xoay quanh vấn đề đạo đức lại bị hạn chế bởi những yêu cầu về chương trình giảng dạy hay những bài kiểm tra chuẩn hóa. Bất chấp các nghiên cứu chỉ ra rằng khả năng đưa ra các quyết định có đạo đức của thanh thiếu niên, khả năng nhìn nhận vấn đề một cách đa diện, hay khả năng xem xét những tác hại tiềm ẩn cho người khác mà một quyết định có thể gây ra, còn kém phát triển. Chẳng hạn, trong cuộc khảo sát gần đây nhất về đạo đức lứa tuổi thanh thiếu niên do Viện Josephson thực hiện, chỉ 49% trong số 23.000 thanh thiếu niên được khảo sát cho biết chưa bao giờ gian lận trong bài kiểm tra ở trường. Một phân tích năm 2014 của Dự án “Making Caring Common” (tạm dịch: Làm cho sự quan tâm trở nên phổ biến hơn) tại Đại học Harvard cho thấy phần lớn thanh thiếu niên coi trọng hạnh phúc và thành công cá nhân hơn là quan tâm đến người khác.

Giảng dạy đạo đức cho trẻ em và thanh thiếu niên

Cô Karen Rezach, giám đốc của Viện Đạo đức (The Ethics Institute) tại trường Kent Place cho biết Viện chỉ dành riêng cho việc giảng dạy đạo đức cho học sinh tiểu học và trung học: “Cũng có rất nhiều viện đạo đức ở cấp đại học, nhưng không có viện nào là ở cấp tiểu học hay trung học như chúng tôi”. Giống như Lone, Rezach cho rằng trẻ em và thanh thiếu niên khao khát được hướng dẫn về đạo đức. “Chúng tôi đang cố gắng dạy các em cách tồn tại trên thế giới này” – cô chia sẻ.

Trẻ em tại Kent Place được làm quen với đạo đức ở lớp Năm, trong khung thời gian vốn được sử dụng để học về sức khỏe và thể chất. Rezach thu hút học sinh vào các trường hợp đơn giản và tạo cơ hội cho các em xem xét những quan điểm khác nhau. Cô ấy cũng giúp cho học sinh làm quen với khái niệm về sự mâu thuẫn giữa những cái đúng – rằng các nan đề đạo đức thường liên quan đến cuộc cạnh tranh giữa các giá trị phù hợp nhưng xung đột. “Nó thực sự, thực sự, thực sự là những điều cơ bản” – cô nói.

Ở trung học cơ sở và trung học phổ thông, chương trình đào tạo có cấu trúc và thách thức hơn. Cốt lõi của chương trình giảng dạy này là một khuôn khổ đơn giản để ra quyết định về đạo đức mà Rezach nhấn mạnh với tất cả các lớp học của cô ấy và được ghi lại trên một tấm áp phích bên trong trường. Đi đôi với khuôn khổ này là một tập hợp các giá trị mà học sinh được khuyến khích nghiên cứu và khám phá. Các giá trị và khuôn khổ cho việc ra quyết định là nền tảng của việc đào tạo đạo đức của họ.

Mỗi tháng một lần, tất cả học sinh trung học cơ sở sẽ được tiếp cận với một trường hợp về đạo đức trong quá trình tư vấn được thiết kế cho lớp của họ. Ví dụ, học sinh lớp sáu đã vật lộn với một trường hợp về “Emma”, người không được mời đến bữa tiệc của Jane nhưng đã xem hình ảnh về buổi tiệc trên Instagram. Sau đó, các học sinh sẽ thảo luận về các câu hỏi khác nhau: Emma có thể cảm thấy thế nào khi nhìn thấy bức ảnh trên Instagram? Jane có trách nhiệm gì trong trường hợp này? Những giá trị nào ảnh hưởng đến cách bạn nghĩ về viễn cảnh này? Mặc dù các trường hợp phản ánh những vấn đề thực tế mà bọn trẻ gặp phải, nhưng những câu chuyện được kể ở ngôi thứ ba, giúp chúng thoải mái trò chuyện cởi mở, Rezach chia sẻ.

Hai khóa học tự chọn về đạo đức cho học sinh lớp Bảy và lớp Tám khám phá những vấn đề sâu sắc hơn đồng thời thúc ép học sinh hiểu những giá trị được phản ánh trong những quan điểm đó. Trong một nghiên cứu trường hợp mà họ đã thảo luận, “Allison” bước vào một quán cà phê mặc áo phông có hình biểu tượng Phát – xít, điều này rõ ràng là gây khó chịu cho những khách hàng khác. Người quản lý phải làm gì? Làm thế nào để cân bằng giữa quyền tự do ngôn luận với quyền của cộng đồng? Rezach nói: “Trong tình huống này, cũng như trong mọi nan đề đạo đức, học sinh phải cân nhắc giữa lợi và hại”. Cô ấy tạo ra các kết nối với những cuốn sách mà các em đang đọc trong lớp học Ngữ văn, đưa ra những câu chuyện tin tức liên quan và yêu cầu chúng suy nghĩ và chia sẻ những vấn đề đạo đức mà chính chúng gặp phải.

Đối với bài tập về nhà, học sinh nghiên cứu các tài liệu lịch sử quan trọng, như Hiến pháp và Kinh thánh, đồng thời xác định các giá trị bao trùm tác phẩm. Trong một nhiệm vụ khác, các em chuẩn bị một bài thuyết trình dài hai phút bằng lời nói về một nguyên tắc quan trọng đối với mình. Một vài em sẽ đọc một bài thơ, hát một bài hát, hoặc làm một video phản ánh giá trị đó. Sau khi bài thuyết trình kết thúc, Rezach ghép những sinh viên có ý tưởng mâu thuẫn nhau ví dụ như lòng trắc ẩn với công lý và yêu cầu họ viết một nghiên cứu trường hợp cùng nhau.

Các em học sinh Trung học phổ thông có hứng thú về chủ đề đạo đức sẽ có cách học khác. 14 học sinh gặp nhau hàng tuần trong một đội thi đạo đức thi đấu với các trường toàn quốc. Trong giờ đạo đức sinh học – một môn học tự chọn, học sinh khám phá những vấn đề đạo đức cụ thể liên quan tới một chủ đề duy nhất (chẳng hạn như: “Môi trường và Sức khỏe” là chủ đề của năm nay) và sau đó trình bày, bảo vệ quan điểm của mình tại một hội nghị chuyên đề mùa xuân. Câu lạc bộ đạo đức sẽ tạo tài khoản Instagram là @ethicseverywhere để đặt ra những ý tưởng hay những song đề cho tất cả những học sinh theo dõi để suy ngẫm. Và trong suốt mùa hè, học sinh có thể đăng ký vào những chương trình ngắn hơn, một chương trình liên quan tới các vấn đề đạo đức về khoa học và công nghệ, chương trình còn lại là đạo đức trong kinh doanh.

Những tác động đến học sinh

Nghiên cứu cho thấy rằng giảng dạy về đạo đức giúp cải thiện kết quả học tập. Những đứa trẻ ở Scotland được dạy cách suy nghĩ về việc ra quyết định có đạo đức và trách nhiệm của công dân đã cho thấy khả năng lý luận được cải thiện. Một nghiên cứu ở Úc cho thấy rằng các học sinh sau khi tham gia một lớp học về “suy ngẫm đạo đức dựa trên đối thoại” (dialogue-based ethical inquiry) có khả năng đánh giá và xây dựng các lập luận đạo đức hợp lý hơn. Điểm kiểm tra tiêu chuẩn đối với trẻ đã học lớp “suy ngẫm mang tính triết học hợp tác” (collaborative philosophical enquiry) — một biến thể của giảng dạy đạo đức — đã tăng lên về mặt lý luận bằng lời nói, phi ngôn ngữ và định lượng. Và một nghiên cứu nhỏ do các nhà nghiên cứu tại Penn State thực hiện đã nhận thấy rằng ngay cả trẻ mẫu giáo cũng có thể tham gia và học hỏi từ những hướng dẫn đạo đức đơn giản.

Bên cạnh lợi ích học tập, học sinh tại Kent Place tham gia vào khóa đào tạo đạo đức sẽ thích thú với những cuộc trò chuyện cởi mở với các bạn đồng trang lứa cùng với cơ hội suy ngẫm về những điều quan trọng đối với họ. Alexandra Grushkin, một học sinh lớp 8, cho biết: “Em thích thảo luận những điều này với những người khác và lắng nghe những quan điểm khác, đặc biệt là về những chủ đề gây tranh cãi”. Giá trị mà em ấy coi trọng nhất là sự chính trực. “Mình tin rằng bạn là một người tốt nếu bạn có tính chính trực” – em giải thích. Trong bài thuyết trình của mình, em đã chia sẻ một câu nói của tác giả Lynne Namka phản ánh giá trị này. Alexandra được ghép nhóm với một học sinh chọn lòng trung thành, và cả hai đã tạo ra một nghiên cứu điển hình ghi lại sự căng thẳng giữa những nguyên tắc này: Một học sinh sẽ làm gì khi phát hiện bạn thân của mình gian lận trong một cuộc thi ở trường?

Được khuyến khích lắng nghe ý kiến ​​của người khác khi ở nhà, Alexandra nói rằng giờ đây em ấy có thể hiểu rõ hơn những lý tưởng làm nền tảng cho những niềm tin không phổ biến và nêu rõ lập trường của bản thân. “Nó đã thay đổi cách em nhìn nhận xung đột, và thực ra là thay đổi gần như hết mọi thứ. Với đạo đức, em đã học được rằng mọi thứ đều có rất nhiều khía cạnh khác nhau“. Điều mà mẹ của Alexandra hoan nghênh trong khóa đào tạo này là sự cởi mở mà nó khơi gợi, cũng như sự hướng dẫn mà nó cung cấp về cách trò chuyện một cách bình tĩnh. Cô cho rằng sự khiêm tốn ngầm ẩn trong các khuôn khổ đạo đức này sẽ là thứ giúp ích cho lũ trẻ trong cả quãng đời sau này.

Rezach tin rằng học sinh sẽ nhận được nhiều lợi ích từ việc giáo dục đạo đức. “Lần đầu tiên trong đời, các em được phép tự suy nghĩ mà không cần ai đó nói cho các em biết phải nghĩ gì”. Cô nói thêm: “Giống như bạn đã mở nắp tâm trí của các em”. Đối với những thanh thiếu niên gặp vấn đề với sự tự tin và bản sắc, những cuộc tranh luận về đạo đức này giúp các em tự thử nghiệm các giá trị của mình một cách trừu tượng, không gây nguy hiểm. Khám phá những mâu thuẫn từ các quan điểm khác nhau và cố gắng hiểu giá trị đằng sau một ý kiến cũng giúp các em đồng cảm hơn với người khác. Rezach nói: “Tôi thấy các em phát triển về khả năng nhìn nhận quan điểm của người khác”. Cô còn nói thêm: Phải xác định và bảo vệ quyết định của các em cũng rất quan trọng. Thông thường, những học sinh mà cô gặp phải thường tránh đưa ra quyết định vì các em sợ rằng mình sẽ làm sai. “Có thể đưa ra quyết định và nói rõ lý do là một điều rất quan trọng! Và biết tôn trọng một người không đồng ý cũng là một điều rất quan trọng!”.

Giờ đây, Sophie Huttner đã trở thành sinh viên đại học và chia sẻ rằng mình đã tiếp tục vận dụng các khuôn khổ phân tích đã học được từ các khóa đào tạo đạo đức vào việc học tập tại Yale. “Trên hết, quá trình học về đạo đức đã cho phép tôi phản tư các giá trị của bản thân và những giá trị chung được đề cao trong cộng đồng. Nhờ việc có cơ hội xem xét lâu dài các khái niệm đạo đức quan trọng nhất đối với bản thân, tôi đã trở thành người đánh giá tốt hơn cho các hành động của chính mình” – Huttner chia sẻ.

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here