Ngô Huy Tâm

Dạy&Học số 10 – Tháng 04/2019

Socrates là ai?

Socrates (469-399 B.C.) là nhà triết gia Hy Lạp cổ điển, người được ghi nhận là đã đặt nền móng và có ảnh hưởng sâu sắc đến triết học phương Tây, cùng với các học trò của mình là Plato và Aristole. Ông được biết đến qua “Socratic irony” (Cách giả vờ không biết rồi dùng câu hỏi khiến đối thủ phơi bày ra sự tự phụ về hiểu biết của mình) và phương pháp đặt câu hỏi Socrates (Socrates Questioning Technique) – một phương pháp thực hành giảng dạy sư phạm, trong đó người giáo viên đặt câu hỏi cho học sinh theo cách để có thể rút ra câu trả lời và kết luận đúng.

Kỹ thuật đặt câu hỏi Socrates

Kỹ thuật Đặt câu hỏi Socratic là cách hiệu quả để khám phá ý tưởng theo chiều sâu. Phương pháp này có thể được sử dụng ở tất cả các trình độ và là công cụ hữu ích cho tất cả các giáo viên. Bằng cách sử dụng kỹ thuật đặt câu hỏi Socratic, giáo viên thúc đẩy tư duy độc lập của học sinh và cho học sinh quyền sở hữu những kiến thức chúng đang học. Kỹ năng tư duy cấp cao hơn sẽ cần thiết khi người học suy nghĩ, thảo luận, tranh luận, đánh giá và phân tích nội dung thông qua suy nghĩ của chính họ và những người xung quanh.

Hiểu một cách đơn giản, phương pháp đặt câu hỏi Socrates là cách giáo viên giúp học sinh tự khai thác và xâu chuỗi kiến thức của mình để đi đến kết luận/giải pháp cho một chủ đề/vấn đề nào đó. Khi đặt ra một vấn đề cần giải quyết, thay vì trực tiếp hỏi học sinh câu trả lời cho vấn đề đó, thì giáo viên sẽ tiếp cận gián tiếp bằng cách đặt những câu hỏi xung quanh có liên quan ít nhiều đến vấn đề đó. Trí nhớ (memory) thực chất là việc mạng lưới neuron thần kinh trong não được tái hoạt động (reactivate) của một nhóm neurons nhất định, được hình thành từ các thay đổi một cách bền bỉ độ mạnh của các kết nối giữa các neuron thần kinh. Khi học sinh được hỏi các câu hỏi gián tiếp, mạng lưới thần kinh nơi “ghi nhớ” các chi tiết phụ được tái hoạt động (reactivate) và củng cố và dần dà dẫn ta đến các kết nối thần kinh nơi “ghi nhớ” trọng tâm vấn đề cần giải quyết.

Phương pháp đặt câu hỏi Socrates tưởng chừng đơn giản và dễ thực hiện, nhưng thực ra nó đòi hỏi người sử dụng kiến thức sâu sắc và cường độ tập trung cao. Trong các ghi chép của Plato, học trò của Socrates, người giáo viên giả vờ như không biết gì về chủ đề bài học, để có thể khai thác được kiến thức của học sinh nhiều nhất có thể. Mỗi cá nhân đều có khả năng nhận ra được sự trái ngược, tương phản, vì thế ông  giả định rằng những ý tưởng chưa hoàn thiện hoặc thiếu chính xác có thể được chỉnh sửa cho đúng thông qua việc đặt câu hỏi có kỷ luật, và vì thế sẽ dẫn đến việc sự thật và tính chính xác được cải thiện dần theo thời gian. Bên cạnh đó, Socrates cũng tin rằng việc thực hành cách đặt câu hỏi có tính kỷ luật cho phép người học kiểm tra các ý tưởng một cách logic và xác định tính hợp lệ của những ý tưởng đó.

Tại sao nên sử dụng phương pháp Socrate?

Phương pháp đặt câu hỏi Socrates giúp học sinh có tư duy phê phán, thông qua việc tập trung cụ thể vào quá trình suy nghĩ. Khi được hỏi một cách có hệ thống, kỷ thuật, học sinh buộc sẽ phải giảm tốc độ suy nghĩ, kiểm tra trí nhớ và kiểm tra lại mạch tư duy một cách cẩn thận. Việc đặt câu hỏi có tính kỷ luật và sâu sắc trong lớp học có thể giúp đạt được các mục tiêu học tập sau:

  • Thực hành mô hình đặt câu hỏi khoa học
  • Hỗ trợ việc học chủ động, lấy học sinh làm trung tâm
  • Thúc đẩy phương pháp học lấy việc hỏi làm gốc
  • Giúp học sinh tự xây dựng kiến thức
  • Giúp học sinh phát triển kỹ năng giải quyết vấn đề
  • Cải thiện tình trạng xói mòn kiến thức về lâu dài

Cách sử dụng phương pháp Socrates trong lớp học

Vai trò của giáo viên

Khi dùng phương pháp đặt câu hỏi Socratic, giáo viên chính là hình mẫu của tư duy phản biện, nhưng vẫn là người tôn trọng quan điểm của học sinh, thăm dò sự hiểu biết và thể hiện sự quan tâm đến suy nghĩ của học sinh. Giáo viên tạo ra và duy trì một môi trường lớp học kích thích trí tuệ và công nhận giá trị của tất cả các học sinh trong môi trường đó. Trong một môi trường học tập cởi mở, an toàn và có tính đòi hỏi về mặt trí tuệ, học sinh sẽ được thử thách, nhưng vẫn cảm thấy thoải mái khi trả lời các câu hỏi một cách trung thực và đầy đủ trước các bạn cùng lớp.

Lời khuyên cho giáo viên

  • Lập kế hoạch cho các câu hỏi quan trọng và đóng vai trò xây dựng cấu trúc và định hướng bài học.
  • Đặt câu hỏi một cách rõ ràng và cụ thể
  • Thời gian chờ đợi: Duy trì im lặng và đợi ít nhất từ 5 đến 10 giây để học sinh phản hồi lại câu hỏi.
  • Duy trì sự tập trung cho cuộc thảo luận
  • Theo dõi câu trả lời của học sinh và mời các học sinh khác cùng xây dựng câu trả lời.
  • Khuyến khích các cuộc thảo luận với loại câu hỏi thăm dò.
  • Tóm tắt phần trả lời/thảo luận của học sinh (ví dụ: trên bảng đen hoặc máy chiếu trên cao) những gì đã được thảo luận.
  • Kéo càng nhiều học sinh vào cuộc thảo luận càng tốt.
  • Hạn chế đặt các câu hỏi có/không (yes/no questions), vì những câu hỏi đó thường koong thúc đấy học sinh phải suy nghĩ hoặc khuyến khích việc thảo luận.
  • Không đặt những câu hỏi mơ hồ hoặc vượt quá trình độ của học sinh.

Vai trò của học sinh

Để áp dụng thành công phương pháp Socratic, sẽ rất hữu ích nếu giáo viên phổ biến với học sinh rằng những việc mà học sinh cần làm, gồm có:

  • Tham gia khi được gọi tên.
  • Trả lời các câu hỏi một cách cẩn thận và rõ ràng nhất có thể.
  • Cố gắng truyền tải câu trả lời đến cả lớp để mọi người đều có thể nghe được.
  • Câu trả lời nên càng ngắn gọn càng tốt, để tối đa hóa thời gian và hiệu quả của lớp học lớp học.

Các loại câu hỏi Socrates:

Dạng câu hỏi làm rõ:

  • Ý chính của em là gì?
  • Em có thể đưa ra một ví dụ không?
  • Em lấy nguồn ý tưởng đó ở đâu?
  • Em có thể tóm tắt lại những gì chúng ta vừa thảo luận không?

Dạng câu hỏi thăm dò các giả định, ý tưởng:

  • Em có giả định gì về vấn đề này?
  • Em sẽ hỗ trợ giả định của mình thế nào?
  • Em nghĩ có thể tìm bằng chứng cho giả định của mình ở những đâu, hoặc những người nào. 

Dạng câu hỏi thăm dò lý do và bằng chứng:

  • Em đã quan sát được gì trong phần trình bày/thí nghiệm đó?
  • Những bằng chứng nào có thể hỗ trợ giả thuyết của em?

Dạng câu hỏ thăm dò ý nghĩa và hậu quả:

  • Tác động của điều đó có là gì?
  • Em sẽ tưu chung lại điều gì từ những quan sát này?
  • Điều đó nhắc em nhớ lại gì?
  • Em dự đoán điều gì sẽ sảy ra tiếp theo?

Một ví dụ cụ thể về áp dụng Phương pháp đặt câu hỏi Socrates trong lớp học:

Nội dung bài học là về sự nóng lên toàn cầu và nguyên nhân của tình trạng này. Tuy nhiên, thay vì đi thẳng vào vấn đề và hỏi học sinh một cách trực tiếp, thì giáo viên đã dẫn dắt câu chuyện theo mạch, và hỏi học sinh các câu hỏi liên quan để học sinh tự đưa ra câu trả lời, và rút ra kết luận cho mình. Với kỹ thuật đặt câu hỏi Socrates, học sinh là người chủ động tiếp cận và tổng hợp kiến thức, giáo viên đóng vai trò là người định hướng theo con đường, quy luật đúng để học sinh có thể tự phát huy trí nhớ, kiến thức của mình.

Giáo viên: Điều gì nguy hiểm đang xảy ra với khí hậu toàn cầu của chúng ta các em nhỉ?

Long: Dạ, em thấy có người nói Khí hậu toàn cầu đang ngày càng ấm hơn.

Giáo viên: Làm thế nào để em biết khí hậu đang ấm dần lên? Em có cơ sở nào để đưa ra câu trả lời của mình?

Long: Em thấy thông tin này xuất hiện liên tục trong bản tin. Họ luôn nói rằng thời tiết không như trước đây. Chúng ta đang có những ngày nắng nóng kỷ lục là ví dụ.

Giáo viên: Chỉ có nóng thôi sao? Có bạn nào khác cũng đã từng nghe tin tức này chưa?

Hoa: Vâng. Em ít xem TV nhưng đã đọc về thông tin này trên báo. Họ gọi đó là sự nóng lên toàn cầu, em nghĩ vậy. 

Giáo viên: Các em có nghĩ việc chúng ta ngày càng có nhiều cơn bão có liên quan gì không!

Hoa: A, em nhớ rồi, trái đất ấm hơn thì bão nhiều hơn, giống mùa hè nóng thì có bão, mùa đông thì không, bài này chúng ta đã học rồi 

Giáo viên: Em nói rằng em biết được về tình trạng nóng lên toàn cầu từ việc đọc sách báo? Vậy em có giả định rằng ai biết tình trạng này đang xảy ra?

Phương: Em cũng nghe về nóng lên toàn cầu. Điều này kinh khủng thật. Các khối băng ở Bắc Cực đang tan chảy. Nhiều loài động vật đang mất dần nơi sinh sống. Em nghĩ rằng truyền thông biết được từ các nhà khoa học đang nghiên cứu vấn đề này.

Giáo viên: Nếu đúng là vậy và các nhà khoa học cập nhật thông tin với các nhà báo, làm thế nào các nhà khoa học lại biết được những thông tin này?

Mạnh: Họ chắc sẽ có dụng cụ đo khí hậu. Họ tiến hành nghiên cứu đo nhiệt độ Trái đất.

Giáo viên: Em nghĩ các nhà khoa học đã nghiên cứu đo đạc được bao lâu rồi?

Hùng: Có lẽ là 100 năm.

Vy: Tớ thì nghĩ có thể nhiều hơn một chút.

Giáo viên: Thật ra, họ đã được nghiên cứu trong khoảng 140 năm. Từ khoảng năm 1860.

Vy: Bọn mình đoán gần đúng.

Giáo viên: Đúng thế. Làm sao các em biết được điều đó?

Mạnh: Em chỉ hình dung là họ có thể làm thế khi họ có các dụng cần thiết và phương tiện để đo được khí hậu như thế.

Giáo viên: Vì vậy, nhìn vào khí hậu 100 năm trước trên biểu đồ này, chúng ta có thể nói gì về khí hậu trái đất?

Quyên: Thế kỷ 20 đã trở nên ấm hơn nhiều so với các thế kỷ trước.

Giáo viên: Chúng ta có thể đưa ra giả thuyết tại sao?

Quyên: Chỉ một từ thôi: ô nhiễm.

Giáo viên: Các em đang giả định điều gì khi nói rằng ô nhiễm là nguyên nhân khiến nhiệt độ tăng cao?

Vy: Carbon dioxide từ ô tô gây ô nhiễm và hóa chất từ ​​các nhà máy.

Giáo viên: Carbon Dioxide thì có liên quan gì ở đây.

Vy: Em nhớ là CO2 là nguyên nhân của hiệu ứng nhà kính. 

Đức: Xịt tóc cũng khiến hóa chất nguy hiểm xâm nhập vào khí quyển, cũng là ô nhiễm, nhưng em không biết ô nhiễm đó có làm trái đất nóng lên không.

Giáo viên: Được rồi. Chúng ta hãy dành một phút để xem lại những gì đã thảo luận.

Ví dụ tóm tắt trên cho thấy người thầy có thể dẫn dắt và thách thức tư duy, trí nhớ, lập luận của học sinh. Cũng cần lưu ý là Socrates questioning không quan trọng trả lời phải đúng, hay phê phán câu trả lời sai, động lực cho học sinh nhiều khi đến từ việc đơn giản như khi chúng “đoán gần trúng”. 

Tóm lại, Socrates questioning giúp giáo viên gợi nhớ lại các mảnh kiến thức còn rời rạc trong trí nhớ bằng kích hoạt các vùng thông tin liên quan, giúp mở ra một cuộc tranh luận lành mạnh và khíc thích trí tò mò trong học tập, 2 yếu tố quan trọng nhất và có lẽ còn thiếu trong các lớp học ở Việt Nam. 

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here