Serhat Kurt | Thu Nga dịch

Bài viết được đăng trên Dạy và học số 4, tháng 10 năm 2018

Trước khi bắt đầu bài báo dưới đây, tôi nghĩ cần phải chú thích thêm: Ở Việt Nam, thường người dạy sẽ giữ luôn vai trò là người Thiết kế Sư phạm. Nhưng trên thực tế, Thiết kế Sư phạm (hay nói rộng ra là thiết kế khóa học, chương trình học) hoàn toàn có thể đảm nhiệm bởi một người/một nhóm làm việc riêng biệt, và trở thành một nghề riêng, bên cạnh nghề giảng viên. Điều này đặc biệt đúng trong các khóa học trực tuyến hoặc khóa học hỗn hợp cả hai hình thức trực tiếp trên lớp và trực tuyến. 

Mô hình ADDIE

Từ nhiều năm nay, các nhà giáo dục và các nhà Thiết kế Sư phạm thường sử dụng phương pháp Thiết kế Sư phạm ADDIE như một khuôn mẫu để thiết kế và phát triển các chương trình đào tạo. “ADDIE” là viết tắt của Analyze-Phân tích, Design-Thiết kế, Develop-Phát triển/Sản xuất, Implement-Thực hiện và Evaluate-Đánh giá. Tuy nhiên, trình tự của các bước có thể thay đổi, không bắt buộc nhất nhất phải theo một trình tự tuyến tính nghiêm ngặt. Các nhà giáo dục, các nhà Thiết kế Sư phạm và phát triển chương trình đào tạo đánh giá cao phương pháp này vì các giai đoạn được xác định rõ ràng, tạo điều kiện cho việc thực hiện các công cụ đào tạo hiệu quả. Là một mô hình Thiết kế Sư phạm (Instructional Design – ID), mô hình ADDIE ngày càng được công nhận và sử dụng rộng rãi. 

Mô hình thiết kế giảng dạy ADDIE – Kruse, K. (2002)

Hầu hết các mô hình Thiết kế Sư phạm đều là biến thể của mô hình ADDIE. 

Người ta có thể nghe đến khái niệm “Thiết kế Sư phạm (Instructional Design – ID)” từ những năm 1950 nhưng phải đến năm 1975 thì mô hình ADDIE mới được ra đời. Ban đầu, mô hình này được phát triển bởi Trung tâm Công nghệ Giáo dục của Quân đội Hoa Kỳ tại Trường Đại học bang Florida, sau đó được nhân rộng ra tất cả các nhánh của Lực lượng Vũ trang Hoa Kỳ.

Mô hình ADDIE được xây dựng dựa trên mô hình ID trước đó: Phương pháp tiếp cận 5 bước do Không quân Hoa Kỳ phát triển. Mô hình ADDIE giữ lại tính năng 5 bước này và thêm vào nhiều bước nhỏ trong mỗi giai đoạn. Do cấu trúc phân cấp của các bước, bước trước phải được hoàn thành trước khi chuyển sang bước tiếp theo. 

Qua nhiều năm thực hiện, phương pháp này đã có một vài chỉnh sửa và cải tiến so với nguyên bản. Điều này giúp cho mô hình mềm dẻo và linh hoạt hơn. Chính vào giữa những năm 1980 mà phiên bản gần giống với mô hình ngày nay xuất hiện. Ngày nay, có thể thấy ảnh hưởng của mô hình ADDIE trong hầu hết các mô hình Instructional Design (Thiết kế Sư phạm) hiện hành. 

Các giai đoạn của mô hình ADDIE

Năm thành phần của Mô hình ADDIE là:

Analysis – Phân tích

Giai đoạn Phân tích có thể được coi là “Giai đoạn Thiết lập Mục tiêu, mục đích“. Ở giai đoạn này, người Thiết kế Sư phạm tập trung vào đối tượng chính của bài giảng: người học. Điều đó có nghĩa là bài giảng, chương trình học tạo ra phải phù hợp với trình độ kiến thức, kỹ năng của người học. Điều này đảm bảo những gì người học đã biết sẽ không bị trùng lặp và thay vào đó, trọng tâm của bài, chương trình sẽ tập trung vào các chủ đề, bài học mà người học chưa được học, chưa được khám phá. Người thiết kế tách biệt rõ ràng giữa những gì người học đã biết và những gì người học chưa biết và cần phải biết sau khi hoàn thành môn học.   

Một vài thành phần/nguồn thông tin chủ chốt có thể được sử dụng để đảm bảo việc phân tích được thấu đáo, kỹ lưỡng, ví dụ như sử dụng văn bản, tài liệu, giáo trình và mạng Internet liên quan đến khóa học. Cấu trúc bài học có thể được hình thành sau quá trình tìm hiểu các khóa học trực tuyến có nội dung liên quan trên mạng. Đây cũng có thể là xương sườn đầu tiên của giáo trình bài giảng cần xây dựng. Vào cuối giai đoạn này, chúng ta sẽ xác định được chủ đề nào, nội dung nào sẽ được đưa vào bài giảng. Nhìn chung, giai đoạn Phân tích này nhằm để giải quyết các vấn đề, trả lời các câu hỏi sau:

  1. Đối tượng tham gia vào khóa học chủ yếu là ai? Đặc điểm điển hình của đối tượng này là gì? Mục tiêu học tập, trình độ học vấn, kinh nghiệm, lứa tuổi, sở thích, trình độ văn hóa, … Các thông tin liên quan đến đặc điểm cá nhân và học tập cần phải được xác định càng rõ ràng càng tốt. 
  2. Khi khóa học/ bài giảng kết thúc, người học cần phải hoàn thành được những gì? Nhu cầu của người học là gì?
  3. Để theo học được khóa học/ bài giảng này, người học cần phải đáp ứng yêu cầu gì (kỹ năng, trình độ học vấn, hoạt động, tâm lý,… )? Sau khóa học, các kết quả học tập mong muốn đạt được là gì (kiến thức, kỹ năng, thái độ, hành vi, …)? 
  4. Xác định các phương pháp phổ biến được sử dụng xung quanh chủ đề và xem xét những gì cần phải được phát triển và cải thiện thêm. Xem lại các  phương thức, cách thức giảng dạy hiện đang được  sử dụng liệu có sử dụng trong hoàn cảnh giáo dục này được không.  Nếu được, những khía cạnh nào cần được thêm vào, làm rõ và/hoặc cải thiện?
  5. Xác định mục tiêu của khóa học/bài giảng. Khóa học/bài giảng tập trung vào mục tiêu giảng dạy nào?
  6. Xác định các khả năng có thể liên quan đến môi trường học tập. Môi trường học tập tốt nhất có thể là gì? Cần có sự kết hợp giữa các cuộc thảo luận trực tiếp và trực tuyến? Ưu điểm và nhược điểm của việc học trực tiếp trên lớp học và việc học trực tuyến là gì? Khả năng nào khả thi nhất? Môi trường học tập nào sẽ được ưa thích hơn? Nên học trực tuyến hay nên học trực tiếp trong lớp học hay kết hợp cả hai? Nếu lựa chọn trực tuyến thì kết quả học tập có bị thay đổi so với học trực tiếp không? Nếu có, sự khác nhau đó là gì? 
  7. Xác định những thách thức, khó khăn cản trở việc thực hiện mục tiêu tổng thể của dự án. Với nguồn lực hiện tại, những hạn chế nào đang tồn tại: về mặt kỹ thuật, về mặt thời gian, nhân lực hay tài chính…?

Design – Thiết kế 

Giai đoạn này thiết lập tất cả các mục tiêu và công cụ phân tích chủ đề, nội dung, đánh giá, nâng cao hiệu suất, lập kế hoạch và xác định nguồn lực. Trong giai đoạn thiết kế, quan trọng nhất là  mục tiêu học tập, nội dung, bài tập,  kế hoạch bài học, các công cụ đánh giá và các công cụ thực hiện, hỗ trợ bài giảng.

Cách tiếp cận trong giai đoạn này cần phải có hệ thống với một quá trình tuần tự các bước từ nhận dạng/ xác định, phát triển và đánh giá hợp lý các chiến lược hoạch định nhằm đạt được các mục tiêu của khóa học. Nó phải tuân theo một bộ quy tắc rất cụ thể và mỗi yếu tố của kế hoạch chỉ dẫn phải được thiết kế/ thực hiện với sự chú ý đến từng chi tiết. Quan tâm đến từng chi tiết là rất quan trọng cho sự thành công của giai đoạn thiết kế. Cách tiếp cận có hệ thống này đảm bảo rằng mọi thứ đều nằm trong một chiến lược (hoặc tập hợp các chiến lược) hợp lý và có kế hoạch, có mục tiêu cuối cùng là đạt được các mục tiêu của dự án. Trong giai đoạn thiết kế, những người thiết kế khóa học, bài học cần xác định:

  1. Các loại phương tiện media khác nhau nào sẽ được sử dụng trong bài giảng. Âm thanh, video và hình ảnh là những ví dụ chính. Cần tạo ra những tài liệu học tập nào? Có sử dụng tài liệu học tập của bên thứ ba hay không? 
  2. Các nguồn lực khác nhau cần thiết để hoàn thành dự án là gì và đâu là nguồn lực có sẵn?
  3. Mức độ và loại hoạt động giáo dục được thực hiện trong quá trình học tập: hoạt động nhóm, hoạt động tương tác hay hoạt động dựa trên cơ sở tình nguyện của mỗi người tham gia?
  4. Với cách tiếp cận của người dạy, làm thế nào để thực hiện các phần của bài giảng (tức là theo chủ nghĩa hành vi – behaviorism, hay thuyết kiến tạo – constructivism, …)?
  5. Khung thời gian cho từng hoạt động học tập. Và trong từng hoạt động, bao nhiêu thời gian cho mỗi nhiệm vụ, và cách học sẽ như thế nào (ứng với từng bài học, chương, mô-đun, …)? Cách trình bày của chủ đề bài giảng sẽ theo một tiến trình tuyến tính nhất định (tức là từ dễ đến khó)?
  6. Các quá trình nhận thức khác nhau mà người học cần huy động để đạt được các mục tiêu của bài học. Người học cần có/theo các kỹ năng, nhận thức gì để đạt được mục tiêu học tập của bài học?
  7. Kiến thức và kỹ năng cần đạt được sau mỗi nhiệm vụ. Làm thế nào để kiểm tra rằng người học đã đạt được kiến thức, kỹ năng này? Phương pháp sử dụng là gì?
  8. Lộ trình học tập cần được ghi lại rõ ràng trên giấy. Nó sẽ có lợi cho người Thiết kế Sư phạm vì đã tạo ra một bản đồ ghi lại tất cả hoạt động khác nhau nhằm kiểm tra xem liệu chúng có phù hợp với mục tiêu của bài học không?
  9. Nếu bài giảng dựa trên nền tảng web (trực tuyến), giao diện nào sẽ được sử dụng cho người học? Bạn đã có một ý tưởng về trang web sẽ như thế nào chưa?
  10. Cơ chế phản hồi nào sẽ được sử dụng để xác định xem người học có theo được bài học hay không. Cơ chế nào để thu thập phản hồi của người học về tài liệu học?
  11. Vì mỗi người có một phương pháp, cách thức học khác nhau, phương pháp nào sẽ được sử dụng để đảm bảo rằng chương trình học phù hợp với mong muốn của họ? Các hoạt động dự án sẽ được thiết kế như thế nào để thu hút được nhiều nhất có thể tất cả các phong cách và sở thích học tập đa dạng của người học? Trong bài giảng, có nhiều tùy chọn và tài liệu học tập dưới các dạng phương tiện thông tin (media) khác nhau không?
  12. Ý tưởng chủ đạo của bài giảng (hoạt động đào tạo).

Development – Phát triển/ Sản xuất

Giai đoạn Phát triển nghĩa là bắt đầu sản xuất và thử nghiệm phương pháp được sử dụng trong bài giảng. Trong giai đoạn này, người Thiết kế Sư phạm sử dụng dữ liệu thu thập được từ hai giai đoạn trước để tạo ra một chương trình đào tạo trong đó sẽ chuyển tiếp những gì cần được dạy cho người học. Nếu hai giai đoạn trước đó thiên về động não, giai đoạn phát triển nghĩa là biến tất cả trên giấy thành hoạt động. Giai đoạn này bao gồm ba nhiệm vụ, cụ thể là soạn thảo, sản xuất và đánh giá.

Vì vậy, giai đoạn Phát triển tạo ra và thử nghiệm từng phần, từng yếu tố một của bài giảng. Giai đoạn này nhằm mục đích giải quyết các câu hỏi sau đây:

  1. Khung thời gian để sản xuất các tài liệu học cần thiết cho bài giảng có được tuân thủ không? Các tài liệu học có được tạo ra theo đúng như lịch trình dự kiến không?
  2. Tinh thần làm việc nhóm / Tinh thần đồng đội bao trùm mỗi thành viên trong nhóm sản xuất? Các thành viên trong nhóm có hoạt động hiệu quả không?
  3. Mỗi thành viên trong nhóm có đóng góp theo khả năng tối ưu của họ không?
  4. Các tài liệu học tập được tạo ra theo đúng như dự định, đáp ứng yêu cầu không? 

Implementation – Thử nghiệm / Thực hiện

Giai đoạn Thử nghiệm hay Thực hiện cũng đồng nghĩa với việc sửa đổi liên tục bài học để đảm bảo thu được hiệu quả tối đa và kết quả tích cực. Ở giai đoạn này, người Thiết kế Sư phạm cố gắng vừa tiến hành, vừa cập nhật và chỉnh sửa khóa học để đảm bảo rằng khóa học diễn ra tốt đẹp, hiệu quả. Từ khóa của giai đoạn này là “Tuân theo quy trình“, trong đó vai trò trung tâm là của người Thiết kế Sư phạm: làm việc với người học, người dạy, lập trình viên, v.v. Phần lớn công việc thực tế được thực hiện ở giai đoạn này vì người Thiết kế Sư phạm và người học làm việc cùng nhau trong các buổi tập huấn sử dụng các công cụ mới, để việc Thiết kế Sư phạm có thể được đánh giá liên tục nhằm cải thiện hơn nữa. Không có khóa học nào nên được tiến hành mà không có sự tham gia của người Thiết kế Sư phạm/khóa học đó vì giai đoạn này thu được nhiều phản hồi từ cả người thiết kế và người học, nhiều điều, nhiều vấn đề có thể được học và giải quyết.

Đánh giá công việc thiết kế trước đây và sau này cũng được thực hiện trong giai đoạn này: Đánh giá đúng về sản phẩm (bài học, khóa học hoặc chương trình) đi kèm với các sửa đổi cần thiết và kịp thời. Người thiết kế đóng một vai trò tích cực, quyết định sự thành công của dự án. Lập trình viên thì cần phân tích, phát triển và nâng cao chất lượng sản phẩm. Tất cả đều cần được giám sát cẩn thận, tỉ mỉ.  Vai trò của người dạy và người học đương nhiên không thể bỏ qua: Khi người dạy và người học tích cực đóng góp trong quá trình này, sửa đổi có thể thực hiện tức thì thì dự án càng hiệu quả và thành công hơn.

Sau đây là những ví dụ về những gì có thể được xác định:

  1. Tư vấn về phương pháp lưu trữ hồ sơ, cũng như dữ liệu ghi lại trải nghiệm của người học trong khuôn khổ dự án và làm thế nào các dữ liệu này giúp cho việc cải thiện, nâng cao chất lượng bài học.
  2. Phản hồi của người dạy và người học ngay từ lúc đầu nghe giới thiệu dự án là gì? Họ có thực sự quan tâm, háo hức, phê phán hay phản đối?
  3. Khi bài học, khóa học được tiến hành, chủ đề, nội dung có được nắm bắt ngay lập tức hay cần phải có sự trợ?
  4. Trong quá trình thử nghiệm, khi gặp lỗi thì cần phải đối phó như thế nào? Sau khi giới thiệu hết các hoạt động cho người học, mọi việc không diễn ra như mong muốn thì cần phải làm gì? 
  5. Trong trường hợp báo lỗi, bài giảng trực tuyến không chạy được thì có sẵn công cụ sao lưu chưa? Khi các vấn đề kỹ thuật và các vấn đề khác phát sinh, đã có phương án sao lưu chưa?
  6. Việc thử nghiệm sẽ được tiến hành ở quy mô nhỏ hay quy mô lớn?
  7. Khi người học nhận được tài liệu học tập, họ có thể làm việc độc lập, hay cần phải có hướng dẫn, trợ giúp gì khác? 

Evaluation – Đánh giá

Giai đoạn cuối cùng của phương pháp ADDIE là Đánh giá. Đây là giai đoạn kiểm tra tỉ mỉ về tất cả những điều đã được thực hiện (hoặc không được thực hiện) của toàn bộ dự án (vấn đề gì, nội dung gì, như thế nào, tại sao lại thế …). Giai đoạn này có thể được chia thành hai phần: Đánh giá Quá trình và Đánh giá Kết quả. Đánh giá ban đầu thực sự xảy ra trong giai đoạn Phát triển / Sản xuất. Đánh giá Quá trình xảy ra cả trong khi người học và người Thiết kế Sư phạm đang trong giai đoạn Thử nghiệm, trong khi Đánh giá Kết quả xảy ra ở cuối chương trình. Mục tiêu chính của giai đoạn Đánh giá là để xác định xem các mục tiêu đã đạt được chưa, và để thiết lập những yêu cầu tiếp theo nhằm nâng cao hiệu quả và tỷ lệ thành công của dự án.

Thật ra, mọi giai đoạn của mô hình ADDIE đều liên quan đến Đánh giá Quá trình. Đây là một thành phần đa chiều và thiết yếu của mô hình ADDIE. Việc đánh giá được thực hiện trong suốt giai đoạn Thực hiện/ Thử nghiệm với sự trợ giúp của người dạy và người học, còn đánh giá Kết quả tổng kết diễn ra sau khi khóa học kết thúc. Trong suốt giai đoạn đánh giá, người thiết kế nên xác định xem các vấn đề liên quan đến chương trình đào tạo có được giải quyết hay không và liệu các mục tiêu mong muốn có được đáp ứng hay không.

Mặc dù thường bị bỏ qua với lý do thời gian hoặc tài chính, trên thực tế Đánh giá là một bước quan trọng trong toàn bộ mô hình ADDIE vì nó nhằm mục đích trả lời các vấn đề, câu hỏi sau đây:

  1. Thiết lập các yếu tố, hạng mục đánh giá tính hiệu quả của dự án (ví dụ: cải thiện việc học tập, tăng động lực…). Những yếu tố hoặc tiêu chí nào quyết định hiệu quả của dự án?
  2. Xác định cách thức, phương pháp cũng như thời gian cho việc thu thập dữ liệu hiệu quả. Khi nào thì dữ liệu liên quan đến hiệu quả tổng thể của dự án sẽ được thu thập và làm thế nào để thu thập?
  3. Xác định một hệ thống/cách thức để phân tích phản hồi của người tham gia.
  4. Xác định phương pháp được sử dụng nếu một phần của chương trình học/ bài học cần phải được thay đổi trước khi phổ biến rộng rãi. Cơ sở, yếu tố nào cho phép quyết định sửa đổi một số khía cạnh của dự án trước khi phổ biến rộng rãi?
  5. Xác định phương pháp đánh giá mà trong đó quan sát được độ tin cậy và giá trị nội dung của các tiêu chí.
  6. Xác định phương pháp trong đó có hướng dẫn rõ ràng. Làm thế nào để đánh giá được sự rõ ràng của các hướng dẫn?
  7. Xác định phương pháp có thể phân tích và đánh giá phản hồi của những người tham gia dự án.
  8. Xác định ai sẽ là người nhận được kết quả cuối cùng liên quan đến dự án. Ai là người sẽ chuẩn bị báo cáo về kết quả đánh giá?

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here